Terminologia irysów PDF Drukuj Email

Na podstronie tej będę chciał przybliżyć oraz wyjaśnić międzynarodowe terminy (słownictwo), a które obowiązuje we współczesnej hodowli irysów. Praktycznie w każdym katalogu czy publikacji napotykamy przy opisie irysa lub jego fotografii oznaczenia, których nie znamy lub nie rozumiemy jego znaczenia. Niektóre terminy lub pojęcia wywodzić się będą z języka łacińskiego np. variegata a jeszcze inne z j. angielskiego np. TB (Tall Bearded). W rozdziale tym, postaram się w bardzo praktyczny sposób opisać skróty a w niektórych przypadkach pokazać barwne fotografie dla lepszego zrozumienia omawianej kwestii.
Na początek, dlaczego IRYS ? – przecież nasza polska nazwa botaniczna to kosaciec. Jednak jak sięgnąć do czasów Linneusza to od tamtego dnia obowiązuje ona wszystkich botaników na całym świecie. Jest również trwale osadzona w mowie potocznej i na stałe przypisana do tradycji greckiej mitologii – Irys, Iryda, Iris – bogini tęczy. Córka Taumasa i Plejady Elektry. Jej zadaniem było posłannictwo bogów (głownie Zeusa i Hery) do ludzi. Wyobrażana zazwyczaj była ze skrzydłami, w szacie o siedmiu barwach tęczy, którą rozpościerała nad ziemią i morzem.
A nade wszystko – irys brzmi od razu międzynarodowo, więc warto trzymać się tej nazwy.
Podział irysów obejmuje tak wiele pozycji, że z powodzeniem można byłoby zbudować odrębną stronę poświęconą temu tematowi, wspomnę tylko o jednym z nich, a mianowicie o podziale irysów ogrodowych, a który przedstawia się następująco:
Irysy ogrodowe dzielimy na dwie zasadnicze grupy:

  • IRYSY KŁĄCZOWE – organ podziemny w postaci kłącza.
  • IRYSY CEBULOWE – organ podziemny w postaci cebulki.

Irysy kłączowe dzielimy na trzy podstawowe podgrupy:

  • irysy bródkowe
  • irysy osnówkowe
  • irysy bezbródkowe

Irysy cebulowe dzielimy na:

  • reticulata
  • irysy angielskie
  • irysy hiszpańskie
  • rysy holenderskie
  • scorpiris (podrodzaj zwany Juno)


Ktoś powie, po co jakiś tam podział irysów, komu jest to potrzebne? Odpowiedź jest banalnie prosta, aby odpowiednio zrozumieć oznaczenia międzynarodowe dla każdej z grupy czy podgrupy są to inne znaki i sformułowania. Więc oglądając fotografie irysa, przy którym widzimy np. oznaczenie MDB to od razu wiemy, że jest to irys bródkowy, miniaturowy - niski, a gdy przy fotografii napisane jest SIB, – co oznacza irysa, bezbródkowego, syberyjskiego.  Przykładów można mnożyć wiele, ale czas już na konkretne terminy i sformułowania. Pierwszym a zarazem najważniejszym zróżnicowaniem, które ma międzynarodowe symbole jest ich wysokość oraz wielkość kwiatu.
Utworzono tu sześć grup, stwarzając w ten sposób klasyfikacje ogrodową, która przedstawia się następująco:

  1. MDB (Miniature Dwarf Bearded) – miniaturowe niskie – grupę tę tworzą jedne z najmniejszych irysów bródkowych osiągające zaledwie 5 – 20 cm wysokości. Wielkość ich kwiatów to 5 – 7, 5 cm, zazwyczaj są tylko dwa na szczycie nierozgałęzionego pędu. Choć w ostatnim czasie wielu hodowcom udało się stworzyć sporą liczbę odmian, które mają aż do 5 pąków! Aktualnie to najbardziej pożądane rośliny przy obsadzaniu niewielkich skalników, przy tym są najbardziej mrozoodporne ze wszystkich bródkowych i zakwitają, jako pierwsze.
  2. SDB (Standard Dwarf Bearded) – niskie – niesłychanie popularne w naszych ogrodach, gdzie czują się znakomicie. Kwitną nieco później niż miniaturowe niskie, przy tym są od nich wyższe 21 – 40 cm. Kwiaty na rozgałęzionym pędzie, trochę większe o średnicy 5 – 10 cm a ich liczba może dochodzić do 5 – 8 sztuk w najnowszych odmianach. Również odporne na przymrozki, wręcz muszą podobnie jak miniaturowe niskie doświadczyć zimowego mrozu by wiosną piękniej kwitnąć. Idealne do każdego zakątka w Polsce.
  3. IB (Intermediate Bearded) – pośrednie - jak sama nazwa wskazuje są czymś po-średnim, a pochodzą ze skrzyżowania irysów niskich z wysokimi. Ich sztywne rozgałęzione pędy mają wysokość 41 – 70 cm, zakończone zwykle 5 – 7 pąkami, choć i tu zdarzają się najnowsze odmiany „rekordzistki” nawet z 9 – 10 pąkami! Kwiaty o średnicy 9 – 12, 5 cm, górują nad liśćmi, zaczynają kwitnąć, kiedy kończą kwitnienie irysy niskie. W polskich ogrodach ich odmian z roku na rok przybywa, a zawdzięczają to przede wszystkim mocnym i niewysokim pędom, które wyśmienicie stawiają opór deszczom i silnym wiatrom.
  4. MTB (Miniature Tall Bearded) – miniaturowe wysokie – grupa irysów mało znana w Polsce, tylko nieliczni hodowcy i prawdziwi „irysomani” posiadają je wśród swych kolekcjach. Wysokością dorównują IB (41 – 70 cm), ale różnią się od nich zdecydowanie, budową pędu, który jest delikatny i cienki, najczęściej wygięty w kształcie litery S. Kwiaty równie delikatne a ich wielkość nie przekracza 15 cm (sumując szerokość i wysokość), kwitną jednocześnie z wczesnymi odmianami wysokimi. Ciekawostką jest, że są to irysy najbardziej cenione w kompozycjach kwiatowych i doskonale nadają się do wazonów, stąd też ich druga nazwa to – irysy stołowe.
  5. BB (Border Bearded) – rabatowe – piątą grupę stanowią irysy, które można śmiało nazwać zmniejszoną wersją irysów wysokich. Ich wysokość to powyżej 41 cm, ale nie może przekroczyć 70 cm. Pędy mocne, rozgałęzione z 5 – 8 pąkami, z których rozwijają się duże kwiaty (10 – 13 cm). BB kwitną w pełni sezonu razem z wysokimi i to w zdecydowany sposób odróżnia ich od pośrednich a łączy ilość najnowszych odmian, których jest coraz więcej na polskim rynku, podobnie jak i IB.
  6. TB (Tall Bearded) – wysokie – najpiękniejsze! To o nich najczęściej myślimy mó-wiąc – irysy. Ich wysokość to od 71 cm do nawet 150 cm! Pędy grube, sztywne z 4 – 6 rozgałęzieniami, na których liczba pąków może do chodzić do 14! osadzone po 2 lub 3, a czasem nawet 4 w jednej podsadce. Kwiaty mają duże o średnicy dochodzącej do 25 a niekiedy nawet do 30cm! Kwitną najpóźniej ze wszystkich irysów bródkowych. Na całym świecie ich nowych odmian rocznie rejestruje się więcej niż wszystkich pozostałych irysów razem wziętych. To grupa irysów, w której najczęściej zakochują się ich właściciele pragnąc zdobywać coraz to piękniejsze i najnowsze ich odmiany.


Tak przedstawiają się w formie opisowej wszystkie kategorie irysów bródkowych a dla tych, co lubią obrazki – poniżej na planszy przedstawiam raz jeszcze podział irysów wg ich wielkości.

Kategorie ogrodowe irysów bródkowych:

Aby nie pozostawić żadnych niedomówień, co do podziału irysów, to na zakończenie podam jeszcze jak pozostałe podgrupy dzielą się i jakie mają międzynarodowe oznaczanie, choć muszę powiedzieć, że irysy te były jak dotychczas w cieniu bródkowych, jednak hodowców tych sekcji z roku na rok przybywa a co za tym idzie również i najnowszych odmian.

IRYSY OSNÓWKOWE – dzielimy na:

  • Osnówkowe (AR)
  • Mieszańce osnówkowe (AB)

IRYSY BEZBRÓDKOWE – dzielimy na:

  • Supria (SPU)
  • Syberyjskie (SIB)
  • Japońskie (JI)
  • Luizjany (LA)
  • Kalifornijskie (CA)


Kolejną klasyfikacją irysów bródkowych jest ich barwa. Spotykamy w niej tak olbrzymie bogactwo, a które nieosiągalne jest dla innych rodzajów roślin. Kwiaty mają barwę wszystkich kolorów tęczy, ba nawet więcej, bowiem są już irysy w kolorze brązowym a nawet morelowym i brzoskwiniowym, a których w tęczy nie spotkamy! Dla tak ogromnej skali barw postanowiono, więc utworzyć dodatkowe określenia, aby się w tym wszystkim nie pogubić. Sformułowania te pochodzą z języka łacińskiego a oznaczały niegdyś nazwy gatunków i mieszańców uważnych za gatunki.  Alfabetycznie przedstawia się to następująco:

AMOENA – jest to zestaw białej lub bladoniebieskiej barwy górnych płatków z ciemno-niebieskim lub fioletowym kolorem dolnych płatków.  Jednak w ostatnich czasach wraz z postępem hodowli do tej grupy irysów zostały włączone irysy o takich zestawach jak: biało/różowym,  biało/morelowym, biało/żółtym i biało/brązowym. A uzyskane w ten sposób irysy otrzymały oznaczenia, jako amoena różowa, morelowa, żółta i brązowa. Tych kombinacji ciągle przybywa w związku z szybkim postępem w ich hodowli, więc pewnie pojawią się nowe, a jakie to już zależy tylko od gustu hodowcy.

 

AMOENA PLICATA górne płatki są białe – bez wzoru plikaty, natomiast wzór ten jest dobrze widoczny tylko na dolnych płatkach.

 

BICOLOR –  to typowe irysy dwubarwne o najróżniejszych kombinacjach kolorystycznych.

 

BITONE –  są to dwa odcienie tego samego koloru.

 

BLEND – jest kombinacją większej ilości barw, do tej grupy zaliczamy wszystkie cieniowania lub przenikania się kolorów.

 

BROKEN COLORS grupa irysów, która wzbudza najwięcej kontrowersji, jednym bardzo się podobają, a wsród innych uchodzą za „dziwolągi”, bo kto to widział, aby irys był w cętki lub paski stąd też jego polskie określenie – IRYSY TYGRYSIE.

 

HALO – to określenie powstało całkiem niedawno a dotyczy irysów, u których na jasnym tle płatków (białe lub kremowe) występuje obwódka żółta, różowa lub pomarańczowa, dobrze widoczna szczególnie na płatkach dolnych.

 

LUMINATA – kolor niebieski lub fioletowy poprzecinany jest siecią jasnych żyłek i kropek, zanikających przy brzegach płatków oraz u ich nasady i wokół bródki. Możemy powiedzieć, więc, że jest coś w rodzaju odwrotności plikaty.

 

LUMINATA – PLICATA – jest to połączenie dwóch wzorów a wygląda to jakby tło płatków było przyprószone na niebiesko lub fioletowo i przetarte pędzlem a czasem przypomina fragment wykrojonego marmurkowego teksasu.  Są one bardzo popularne wśród hodowców nawet bardziej niż sama luminata.



NEGLECTA – jest to zestaw jaśniejszej góry kwiatu z ciemniejszym dołem w dwu odcieniach niebieskiego.

 

PLICATA – określenie to przypisane jest do ogromnej ilości wzorów, na które składają się kropkowania i kreskowania. Występować mogą w tak wielkim zagęszczeniu, szczególnie przy brzegach płatków, że niekiedy mylone są z obwódką. Wzór może również występować na całych płatkach lub tylko przy ich nasadzie, najczęściej jest on koloru granatowego, fioletowego lub brązowego, ale bywa szczególnie u najnowszych odmian, jako niebieski, atramentowy, czerwonobrodowy lub ciemnoróżowy. Tłem są barwy jasne (białe, kremowe, żółte, jasnoróżowe itp.). Jak widać ilość kombinacji kolorystycznych w tym określeniu jest nieograniczona.

 

REVERSE AMOENA – to  odwrotność amoeny, górne płatki są ciemniejsze, a dolne białe lub niemal białe.

 

SELF –  irys, który kolor górnych i dolnych płatków ma taki sam. Najbardziej spotykany typ irysa w naszych ogrodach.

 

VARIEGATA – oznacza irysa z żółtą lub złotą barwą górnych płatków i czerwonym lub brązowym kolorem płatków dolnych.

 

VARIEGATA – PLICATA – górne płatki takiego irysa są żółte – bez wzoru plikata. Wzór ten występuje tylko na dolnych płatkach.

Na zakończenie oznaczeń podziału kolorystycznego pozostawiłem sobie irysy, które tak samo jak „irysy tygrysie” wzbudzają wiele kontrowersji wśród hodowców.  Są to irysy wysokie, u których wykształciły się dodatkowe niewielkie płatki na zakończeniu bródki a będące jej przedłużeniem. Mogą przybierać kształt rogu, często pokrytego włoskami lub łyżeczki na długim, cienkim trzonku a w niektórych przypadkach tworzą coś na wzór falbanki zamiast typowej bródki. Najczęściej oznaczone są, jako TB SA (Space Age) lub HSF (pochodzącym od pierwszych angielskich słów oznaczających „rogi, łyżeczki, falbanki”)

 

TB (SA) lub HSF – „irysy epoki kosmicznej”

Ostatnie międzynarodowe skróty dotyczą pory kwitnienia i systemu wyróżnień oraz nagród corocznie przyznawanych odmianom irysów w poszczególnych grupach. Te ostatnie w tym rozdziale celowo pominę, ponieważ jest osobna podstrona poświęcona tylko i wyłączenie systemowi nagród AIS, więc nie ma sensu jej tu prezentować.

Pora kwitnienia jest oznaczana skrótem pochodzącym z od angielskich określeń, a przedstawia się następująco:

VE – oznacza irysa bardzo wczesnego,

E – wczesny,

EM – dość wczesny,

M – to pełnia sezonu, okres szczytu kwitnienia,

ML – dość późny,

L – późny,

VL – bardzo późny.

Parę słów komentarza do w/w oznaczeń.

Pora kwitnienia, którą określają symbole dotyczy danej odmiany irysów w jej kategorii. Zatem „wczesny” dla irysów wysokich oznaczać będzie, co innego niż dla niskich. Często spotkać możemy określenia pośrednie, np. E – M, co musimy rozumieć, że zakwita wcześnie i kwitnie do połowy sezonu oraz EML – tu z kolei mamy wczesną odmianę kwitnącą długo, bo aż do końca sezonu.

Mam nadzieję, że udało mi się w dość przejrzysty sposób przekazać i wyjaśnić te najczęściej używane określenia i sformułowania, a które możemy spotkać w trakcie przeglądania różnych publikacji dotyczących irysów lub oglądania ich fotografii.

 

Literatura :

Biuletyn Specjalny „IRYSY BRÓDKOWE”

Lech Komarnicki  „IRYSY”